Symboolkennis

Je kent ze wel, die borden met een plaatje. ↑ is ‘rechtdoor’. ♥ is ‘ik hou van…’. ♀ is ‘vrouw’. Er zijn heel veel symbolen in de omloop. Je weet vrij zeker hoe het teken voor ‘ingang’, ‘heren wc’, ‘muziek’ eruit zal zien. ‘Geluk’ kennen we nog wel, dat is een klavertje vier. Met een kwaliteit als ‘vers’ of ‘ongehuwd’ wordt het lastig. Echt moeilijk worden gevoelens en stemmingen, deugden en eigenschappen als rouw, overgave, rein, standvastig, die kunnen we niet meer universeel uitdrukken in een beeld.

In de middeleeuwen en daarvoor lag dat anders. Vroeger waren schilderijen voor gewone mensen te lezen, omdat ze analfabeet waren. De schilder hield daar rekening mee en schilderde het verhaal als het ware mee met de symbolen.

Daarvoor kon je dieren, bloemen, sieraden, handhoudingen enzovoort gebruiken. Veel van deze symbolen komen uit de christelijke traditie. Al in het Vroeg-Christendom was de pauw het symbool van de onsterfelijkheid. Immer, het vlees van een pauw zou niet bederven en werd gezien als Christus in zijn graf; het verliezen van de veren en het weer aangroeien, stond symbool voor vernieuwing en opstanding; tenslotte zouden de ogen verwijzen naar een allesziende Christus.

Soms ontwikkelt een pelikaan met jongen een rode streep over de borst. Men dacht vroeger dat dit een bloedende wonde was, en dat de pelikaan vanuit die wond haar jong voedde met haar eigen bloed. Daarom werd de pelikaan lang afgebeeld als symbool voor allesopofferende liefde. Dus als er een pelikaantje bij een vrouw stond, dan moest ze wel een super moeder zijn!
Maar een roos was voorbehouden aan Maria, de ‘mystieke roos’. Hoe zou het zijn geweest, om in de middeleeuwen een kerk binnen te gaan, devoot de knieën te buigen en te kijken naar de rijkdom aan informatie die op het schilderij stond afgebeeld? Wij kunnen ons daar geen voorstelling meer van maken.

Symbool - het oude Griekse woord voor een teken dat verbindt. Het was een kleitablet dat in tweeën werd gebroken, zodat twee mensen elkaar konden herkennen aan het beeld dat samengesteld werd door die delen. Is dat geen prachtig symbool?